Sự cố điện hay lặp lại – CB nhảy vài ngày một lần, động cơ cuối tuyến khó khởi động, một đoạn cáp ấm hơn bình thường – thường bị xử lý tạm thời: tăng cỡ CB, reset rồi chạy tiếp. Cách đó che giấu nguyên nhân và dẫn đến sự cố lớn hơn. Bài này đưa ra phương pháp và các phép đo để tìm đúng nguyên nhân gốc.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Áp dụng quy trình phân tích sự cố có hệ thống.
  • Chẩn đoán nóng cáp, sụt áp, nhảy CB/RCD.
  • Dùng đúng thiết bị đo cho từng loại sự cố.

1. Quy trình chung

  1. Thu thập thông tin: xảy ra khi nào, máy nào đang chạy, thời tiết, có thay đổi gì gần đây (thêm tải, sửa chữa, thay thiết bị)?
  2. Quan sát: CB nào nhảy (đèn báo, cơ cấu chỉ thị nhiệt/từ trên MCCB điện tử), mùi khét, vết cháy, nhiệt độ.
  3. Đo kiểm: dòng, điện áp, nhiệt độ, cách điện – so với giá trị định mức và giá trị lưu trong hồ sơ.
  4. Giả thuyết và kiểm chứng: mỗi lần thay đổi một yếu tố.
  5. Khắc phục nguyên nhân gốc và ghi lại để tránh lặp lại.

2. Cáp và đầu cốt nóng

Nóng ở đâuNguyên nhân thường gặpKiểm tra
Cả đoạn cáp đều ấmQuá tải; cáp nhỏ so với dòng; nhiều cáp đi chung không tính hệ số nhóm (bài #9)Ampe kìm đo dòng so với Iz đã hiệu chỉnh
Chỉ dây trung tính nóngDòng hài bậc 3 từ tải phi tuyến cộng dồn trên N; tải 1 pha mất cân bằngĐo dòng N (ampe kìm True RMS), phân tích sóng hài
Nóng cục bộ tại đầu cựcMối nối lỏng, đầu cốt sai cỡ, oxi hóa, nhôm – đồng tiếp xúc trực tiếpẢnh nhiệt, đo sụt áp qua mối nối khi có tải
Một pha nóng hơnTiếp điểm contactor/CB pha đó cháy rỗ, mối nối pha đó kémSo sánh nhiệt và sụt áp ba pha
Đầu cốt nóng là sự cố tự tăng tốc: nóng làm oxi hóa và giãn nở, tiếp xúc kém hơn, càng nóng hơn – cho đến khi cháy. Đừng chỉ "theo dõi thêm" khi ΔT đã lớn (bài #27).

3. Sụt áp

Hình 2. Đo điện áp dọc tuyến khi có tải phát hiện bậc sụt áp bất thường tại một contactor (ví dụ).
Hình 2. Đo điện áp dọc tuyến khi có tải phát hiện bậc sụt áp bất thường tại một contactor (ví dụ).

Điện áp tại tải thấp gây động cơ khó khởi động, nóng, contactor rung, đèn tối. Phương pháp hiệu quả: đo điện áp tại nhiều điểm dọc tuyến khi đang có tải. Sụt áp phân bố đều theo chiều dài cáp là do cáp (tính lại tiết diện); một bậc sụt lớn tại một điểm là do mối nối hoặc tiếp điểm hỏng – như contactor trong hình 2. Đo trực tiếp sụt áp qua từng tiếp điểm (hai đầu cực cùng pha khi có tải): tiếp điểm tốt chỉ vài chục đến vài trăm mV.

Nếu điện áp đã thấp ngay tại thanh cái máy biến áp: kiểm tra nấc phân áp MBA, phụ tải tổng, chất lượng điện lưới (dùng máy phân tích chất lượng điện ghi vài ngày).

4. CB và RCD nhảy liên tục

Hình 1. Sơ đồ khoanh vùng nguyên nhân CB/RCD nhảy liên tục.
Hình 1. Sơ đồ khoanh vùng nguyên nhân CB/RCD nhảy liên tục.
  • Nhảy ngay khi đóng: ngắn mạch hoặc chạm đất – đo cách điện từng đoạn (bài #28); hoặc dòng khởi động/xung đóng vượt ngưỡng từ (biến áp, động cơ lớn, đèn LED công suất lớn trên MCB đường cong B).
  • Nhảy sau một thời gian: quá tải thật (đo dòng), CB nóng do đầu cực lỏng hoặc tủ nóng làm lưỡng kim tác động sớm, dòng hài làm CB nhiệt nóng thêm.
  • RCD nhảy: dòng rò tích lũy, ẩm, thiết bị có lọc EMC, chung trung tính sau RCD (bài #4).
  • Nhảy ngẫu nhiên khi có sấm sét, đóng cắt lớn: quá áp quá độ – kiểm tra chống sét lan truyền, dùng RCD chống nhảy oan.

Thiết bị hỗ trợ: ampe kìm True RMS có chức năng ghi max/inrush, ampe kìm dòng rò (độ phân giải mA), máy phân tích chất lượng điện, camera nhiệt, megger.

5. Ví dụ thực tế

Một băng tải 15 kW bị rơ le nhiệt nhảy 2–3 lần mỗi tuần, thợ đã tăng dòng đặt rơ le lên 20%. Đo dòng: L1 28 A, L2 34 A, L3 27 A (định mức 29 A). Ảnh nhiệt: đầu ra contactor pha L2 nóng 72 °C trong khi hai pha kia 45 °C. Đo sụt áp qua tiếp điểm L2: 2,1 V (pha khác 0,15 V). Nguyên nhân: tiếp điểm L2 cháy rỗ gây lệch áp tại động cơ → dòng lệch, pha L2 quá dòng. Thay contactor, trả dòng đặt rơ le về đúng định mức – không nhảy nữa.

6. Những điều không nên làm

  • Tăng cỡ CB hoặc dòng đặt rơ le nhiệt để "hết nhảy".
  • Nối tắt RCD.
  • Reset liên tục mà không tìm nguyên nhân – mỗi lần đóng vào ngắn mạch đều làm hỏng thêm CB và thiết bị.
  • Đo dòng bằng ampe kìm không phải True RMS ở mạch có biến tần, tải điện tử – sai số lớn.

Tài liệu tham khảo