Chọn động cơ quá nhỏ thì quá tải, nóng, giảm tuổi thọ; chọn quá lớn thì chạy non tải, cosφ và hiệu suất thấp, tốn tiền thiết bị và tụ bù. Bài này đi từ yêu cầu cơ khí của tải – lưu lượng, cột áp, tải trọng, tốc độ – tới công suất, tốc độ và kiểu động cơ cần chọn.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Tính công suất trục cho bơm ly tâm và băng tải.
  • Chọn công suất tiêu chuẩn, tốc độ, hộp số với dự phòng hợp lý.
  • Kiểm tra các yếu tố khác: mô-men khởi động, chế độ làm việc, môi trường.

1. Quy trình chung

  1. Xác định yêu cầu tải: công suất trục, tốc độ, mô-men khởi động, quán tính, chu kỳ làm việc.
  2. Tính công suất trục cần thiết, chia cho hiệu suất truyền động (hộp số, dây đai, khớp nối).
  3. Nhân hệ số dự phòng 1,1–1,25 tùy độ chắc chắn của số liệu, chọn công suất tiêu chuẩn kế tiếp (0,75 – 1,1 – 1,5 – 2,2 – 3 – 4 – 5,5 – 7,5 – 11 – 15 – 18,5 – 22 – 30 – 37 – 45 – 55 – 75 – 90 kW…).
  4. Kiểm tra mô-men khởi động, số lần khởi động, nhiệt độ môi trường, độ cao lắp đặt, cấp IP, cấp hiệu suất.

2. Bơm ly tâm

Hình 1. Điểm làm việc của bơm là giao điểm đường bơm và đường hệ thống; công suất tính theo Q, H, η.
Hình 1. Điểm làm việc của bơm là giao điểm đường bơm và đường hệ thống; công suất tính theo Q, H, η.

Ptrục = ρ · g · Q · H / ηbơm, với ρ = 1000 kg/m³ (nước), g = 9,81 m/s², Q (m³/s), H (m), ηbơm lấy từ đường đặc tính của nhà sản xuất (thường 0,6–0,85).

Ví dụ: Q = 60 m³/h = 0,0167 m³/s, H = 40 m, η = 0,72 → Pthủy lực = 1000 · 9,81 · 0,0167 · 40 ≈ 6,5 kW; Ptrục ≈ 9,1 kW → chọn động cơ 11 kW, 2 cực (2900 vòng/phút) theo tốc độ bơm.

Đường cong bơm "phẳng về cuối": công suất bơm ly tâm tăng khi lưu lượng tăng. Nếu hệ thống thực tế có trở lực thấp hơn tính toán (đường ống ngắn, van mở hết), bơm chạy dịch sang phải đường cong và có thể làm quá tải động cơ. Chọn động cơ đủ cho công suất lớn nhất trên dải làm việc có thể xảy ra (non-overloading).

3. Băng tải

Hình 2. Lực cản băng tải nghiêng gồm ma sát lăn và thành phần nâng vật liệu (ví dụ tính).
Hình 2. Lực cản băng tải nghiêng gồm ma sát lăn và thành phần nâng vật liệu (ví dụ tính).

Mô hình đơn giản (đủ cho băng tải ngắn, tính sơ bộ): lực cản = ma sát lăn của tất cả khối lượng chuyển động + thành phần trọng lực khi nâng vật liệu. Với băng tải dài, nhiều đoạn cong, cần tính theo tiêu chuẩn chuyên ngành (CEMA, DIN 22101).

import math

G = 9.81


def conveyor_power(capacity_tph, length_m, speed_ms, incline_deg, f=0.03, moving_kg_per_m=40.0, eta=0.9):
    mat_kg = capacity_tph * 1000 / 3600 / speed_ms * length_m      # vật liệu trên băng
    moving_kg = moving_kg_per_m * length_m                          # băng + con lăn quay
    a = math.radians(incline_deg)
    force = f * G * (mat_kg + moving_kg) + mat_kg * G * math.sin(a)
    return force * speed_ms / eta / 1000                            # kW tại trục động cơ


p = conveyor_power(200, 50, 1.5, 5)
print(f'Cong suat can ~{p:.1f} kW')   # ~4.5 kW -> chon 5.5 kW

Băng tải khởi động đầy tải cần mô-men khởi động lớn (thường 1,5–2 lần mô-men định mức) – kiểm tra mô-men khởi động của động cơ; không dùng sao – tam giác hay khởi động mềm cho trường hợp này (bài #19), dùng DOL hoặc biến tần vector.

4. Tốc độ và hộp số

  • Tốc độ đồng bộ ở 50 Hz: 2 cực 3000, 4 cực 1500, 6 cực 1000, 8 cực 750 vòng/phút (tốc độ thực thấp hơn vài % do độ trượt).
  • Băng tải: tốc độ puly n = v · 60 / (π · D). Ví dụ v = 1,5 m/s, D = 0,4 m → n ≈ 72 vòng/phút; dùng động cơ 4 cực (≈ 1460) → tỉ số truyền ≈ 20.
  • Mô-men tại trục ra hộp số tăng theo tỉ số truyền (trừ tổn hao) – kiểm tra mô-men cho phép của hộp số.

5. Các yếu tố khác

Yếu tốGhi chú
Chế độ làm việcS1 liên tục; S3 ngắt quãng (ví dụ S3 40%); S4/S5 có khởi động và hãm – ảnh hưởng chọn công suất
Môi trườngTrên 40 °C hoặc trên 1000 m phải giảm tải; ẩm, bụi → IP55/IP56; khu vực nổ → động cơ phòng nổ (Ex)
Hiệu suấtIE3 trở lên cho động cơ chạy nhiều giờ – chi phí điện trong vòng đời lớn hơn nhiều giá động cơ
Chạy biến tầnKiểm tra làm mát ở tốc độ thấp, cách điện chịu xung, ổ bi cách điện cho động cơ lớn

6. Kiểm tra sau lắp đặt

Đo dòng ba pha khi máy chạy tải thực tế. Dòng đo nhỏ hơn 50% dòng định mức kéo dài → động cơ quá lớn, cosφ thấp; dòng gần hoặc vượt định mức → kiểm tra lại tải, điện áp, và cân nhắc tăng cỡ. Ghi lại làm số liệu tham chiếu cho bảo trì (bài #27).

Tài liệu tham khảo