Mạch điều khiển trong tủ điện hiện đại – PLC, cảm biến, rơ le trung gian, van điện từ, HMI – gần như đều dùng 24 V DC. Điện áp thấp an toàn hơn khi thao tác, ổn định hơn 220 V AC (không bị ảnh hưởng bởi sụt áp lưới khi khởi động động cơ), và là chuẩn chung của thiết bị tự động hóa. Nhưng thiết kế nguồn 24 V cẩu thả là nguyên nhân của rất nhiều lỗi "ma" khó tìm.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Chọn bộ nguồn 24 V DC và chia nhánh có bảo vệ.
  • Hiểu vì sao nối 0 V xuống PE và cách làm đúng.
  • Tính sụt áp, chọn tiết diện, màu dây và xử lý xung cuộn hút.

1. Kiến trúc phân phối

Hình 1. Phân phối 24 V DC: bộ nguồn, CB điện tử chia nhánh theo nhóm tải và điểm nối 0 V xuống PE.
Hình 1. Phân phối 24 V DC: bộ nguồn, CB điện tử chia nhánh theo nhóm tải và điểm nối 0 V xuống PE.
  • Tách nhánh theo chức năng: CPU PLC, ngõ vào cảm biến, ngõ ra tải (van, rơ le), HMI/mạng. Chập một cảm biến không được làm mất nguồn CPU.
  • Bảo vệ từng nhánh: bộ nguồn chuyển mạch thường hạn dòng khi quá tải chứ không đủ dòng để cắt MCB thông thường nhanh – dùng CB điện tử (electronic circuit breaker) chuyên cho 24 V DC, cắt chính xác theo dòng đặt, có tiếp điểm báo lỗi.
  • Nguồn riêng cho mạch an toàn (rơ le an toàn, E-stop) hoặc ít nhất nhánh riêng có bảo vệ riêng.

2. Chọn bộ nguồn

  1. Cộng dòng tiêu thụ của tất cả tải 24 V (PLC, module I/O, cảm biến, van, rơ le, HMI) với hệ số đồng thời phù hợp.
  2. Dự phòng 20–30% cho mở rộng và để bộ nguồn không chạy sát giới hạn nhiệt.
  3. Kiểm tra dòng khởi động của tải điện dung (HMI, bộ chuyển mạch) và khả năng tăng cường dòng ngắn hạn (power boost) của bộ nguồn.
  4. Hệ thống quan trọng: hai bộ nguồn chạy song song qua module dự phòng (redundancy module, diode/MOSFET) hoặc thêm UPS DC với ắc quy để PLC lưu dữ liệu, dừng có trình tự khi mất điện.

Ví dụ hình 1: tổng 11 A → chọn nguồn 24 V 20 A (480 W) để dự phòng, hoặc 2 nguồn 10 A + module dự phòng.

3. Nối 0 V xuống PE (PELV)

IEC 60204-1 yêu cầu mạch điều khiển nối đất một phía (thường là 0 V) tại nguồn, hoặc nếu để nổi (không nối đất) thì phải có thiết bị giám sát cách điện. Lý do: nếu 0 V để nổi và dây +24 V chạm đất ở một chỗ, chạm đất thứ hai có thể làm một cuộn hút tự có điện – máy tự khởi động. Khi 0 V đã nối PE, chạm đất phía +24 V là ngắn mạch → CB điện tử cắt ngay, an toàn.

Nối 0 V xuống PE tại một điểm duy nhất (thường tại bộ nguồn hoặc thanh 0 V chính, qua cầu nối tháo được để đo cách điện) – nối nhiều điểm tạo vòng đất gây nhiễu.

4. Sụt áp và tiết diện

Hình 2. Sụt áp mạch 24 V DC theo chiều dài với các tiết diện dây cho tải 1 A (kết quả tính).
Hình 2. Sụt áp mạch 24 V DC theo chiều dài với các tiết diện dây cho tải 1 A (kết quả tính).

Ở 24 V, sụt áp 1–2 V đã là 4–8%. Dây đi và về đều có điện trở: ΔU = 2 · L · I · ρ / S. Van điện từ 1 A cách tủ 50 m dùng dây 0,5 mm²: ΔU ≈ 4,5 V – van có thể không hút. Giải pháp: tăng tiết diện cho tuyến dài, đặt hộp phân phối/module I/O phân tán gần tải, hoặc đặt nguồn ra 25–26 V (nếu thiết bị chấp nhận). Cảm biến 4–20 mA ít bị ảnh hưởng hơn vì là tín hiệu dòng, nhưng vẫn cần đủ điện áp cấp tối thiểu.

5. Màu dây (IEC 60204-1, khuyến nghị)

MạchMàu
Dây bảo vệ PEVàng – xanh lá (bắt buộc)
Trung tính NXanh dương nhạt
Động lực AC/DCĐen
Điều khiển ACĐỏ
Điều khiển DCXanh dương
Mạch liên động cấp từ nguồn bên ngoài (vẫn có điện khi cắt CB tổng tủ)Cam

Nhiều nhà máy dùng quy ước riêng (ví dụ +24 V màu đỏ/xanh sọc trắng, 0 V màu xanh) – quan trọng là thống nhất và ghi trong bản vẽ.

6. Dập xung cuộn hút và lỗi thường gặp

  • Cuộn hút DC (rơ le, contactor, van) khi cắt sinh xung điện áp ngược hàng trăm volt – lắp diode dập (hoặc diode + Zener để nhả nhanh hơn, hoặc varistor) song song cuộn hút; nhiều module ngõ ra đã có sẵn, kiểm tra tài liệu.
  • Dây 0 V nhỏ hơn dây +24 V trong khi gánh dòng tổng của nhiều tải.
  • Dùng chung nguồn cho van điện từ dòng lớn và cảm biến analog – nhiễu, sụt áp làm tín hiệu analog dao động.
  • Không có bảo vệ nhánh: một cảm biến chập → bộ nguồn hạn dòng → toàn bộ PLC reset.

Tài liệu tham khảo

  • IEC 60204-1 – Safety of machinery: Electrical equipment of machines
  • IEC 61131-2 – Programmable controllers: Equipment requirements and tests (24 V DC)
  • Phoenix Contact – Power supplies and electronic circuit breakers (tài liệu kỹ thuật)
  • Schneider Electric – Electrical Installation Guide (wiki)