Kỹ thuật viên giỏi sửa tủ điện bằng bản vẽ, không phải bằng cách "dò dây". Một bộ bản vẽ tủ điện chuẩn cho biết thiết bị nào ở đâu, nối với gì, dây số mấy đi tới hàng kẹp nào. Bài này giúp bạn đọc nhanh các bản vẽ theo chuẩn IEC mà các nhà tích hợp và phần mềm EPLAN, AutoCAD Electrical, SEE Electrical tạo ra.
- Biết mỗi loại bản vẽ dùng để làm gì.
- Đọc mã thiết bị, số đầu cực, tham chiếu chéo.
- Lần theo một mạch từ nguồn tới tải khi sửa chữa.
1. Bộ bản vẽ tủ điện
| Bản vẽ | Nội dung | Dùng khi |
|---|---|---|
| Sơ đồ một sợi (single line) | Nguồn, CB, thanh cái, các nhánh, công suất – mỗi mạch 3 pha vẽ 1 nét | Hiểu tổng quan phân phối điện, tính toán bảo vệ |
| Sơ đồ nguyên lý (schematic) | Từng dây, từng tiếp điểm, chia theo trang – cột | Hiểu hoạt động, dò lỗi |
| Sơ đồ đấu dây / hàng kẹp (terminal diagram) | Số hàng kẹp, dây nội bộ và dây ra ngoài, số hiệu cáp | Đấu nối hiện trường, kiểm tra dây ra thiết bị |
| Bố trí tủ (layout) | Vị trí thiết bị trên tấm đáy và mặt tủ, kích thước | Gia công, tìm thiết bị |
| Danh mục vật tư (BOM) | Mã thiết bị, mã hàng, hãng, số lượng | Mua sắm, thay thế |
| Danh mục cáp | Cáp nào từ đâu tới đâu, loại, tiết diện, chiều dài | Thi công, kiểm tra |
2. Trang, cột và tham chiếu chéo

Mỗi trang chia thành các cột đánh số (thường 8–10). Một contactor có cuộn hút ở trang 3 cột 6, nhưng tiếp điểm chính ở trang 2 (mạch động lực), tiếp điểm phụ ở trang 3 và trang 5. Bên dưới cuộn hút có bảng tham chiếu chéo liệt kê từng tiếp điểm và vị trí "/trang.cột". Khi thấy tiếp điểm "-K1 13-14" ở một trang, nhìn ký hiệu "/3.6" bên cạnh để biết cuộn hút của nó ở đâu. Đây là kỹ năng quan trọng nhất khi dò lỗi.
Đường dây đi sang trang khác kết thúc bằng mũi tên với địa chỉ đích, ví dụ "L1 /4.1" – dây L1 tiếp tục ở trang 4 cột 1.
3. Mã thiết bị (IEC 81346)

| Tiền tố | Khía cạnh | Ví dụ |
|---|---|---|
| = | Chức năng / hệ thống / máy | =M01 (băng tải 1), =PUMP2 |
| + | Vị trí lắp đặt | +CP1 (tủ điều khiển 1), +FIELD |
| - | Sản phẩm (thiết bị) | -Q1, -K1, -F1, -X1 |
Đầy đủ: =M01+CP1-K1 – contactor K1 của băng tải 1 nằm trong tủ CP1. Bản vẽ cũ (hoặc quy ước của Việt Nam) hay dùng KM cho contactor, KA cho rơ le trung gian, CB/MCB, SB cho nút nhấn, HL cho đèn – khi đọc cần xem bảng chú giải ở trang đầu bộ bản vẽ.
4. Số đầu cực tiêu chuẩn
| Thiết bị | Đầu cực |
|---|---|
| Tiếp điểm chính contactor, CB | 1-2, 3-4, 5-6 (1/L1 – 2/T1…), cực N: N-N |
| Cuộn hút | A1 (+) – A2 (−) |
| Tiếp điểm phụ NO / NC | x3-x4 / x1-x2 (13-14, 21-22…) |
| Rơ le nhiệt | 95-96 (NC), 97-98 (NO) |
| Rơ le thời gian | 15-16 (NC trễ), 15-18 (NO trễ), cuộn A1-A2 |
| Rơ le trung gian tiếp điểm chuyển đổi | 11 (chung) – 12 (NC) – 14 (NO) |
| Động cơ | U1 V1 W1 / U2 V2 W2, PE |
5. Đánh số dây và hàng kẹp
- Theo điện thế: mọi dây nối cùng một điểm có cùng số (ví dụ 101 cho dây từ S0 tới S1). Dễ đo kiểm.
- Theo địa chỉ đích (source/destination): nhãn hai đầu dây ghi thiết bị và đầu cực phía bên kia, ví dụ "-K1:A1" – rất nhanh khi đấu và dò.
- Hàng kẹp: -X1 (động lực), -X2 (điều khiển 24 V), -X3 (tín hiệu analog)… mỗi hàng kẹp có sơ đồ riêng ghi cáp và lõi ra hiện trường.
6. Quy trình lần theo mạch khi dò lỗi
- Xác định thiết bị không hoạt động (ví dụ contactor -K1 không hút).
- Tìm cuộn hút -K1 trong sơ đồ nguyên lý (dùng danh mục thiết bị hoặc tham chiếu chéo).
- Đi từ nguồn (+24 V hoặc L) qua từng phần tử nối tiếp: cầu chì, nút dừng, tiếp điểm liên động, ngõ ra PLC… Ghi số dây và hàng kẹp tại mỗi điểm.
- Đo điện áp so với 0 V/N tại từng điểm theo thứ tự – điểm đầu tiên mất điện áp là nơi mạch bị hở.
- Sửa xong: cập nhật bản vẽ nếu có thay đổi ("as-built"). Bản vẽ sai còn nguy hiểm hơn không có bản vẽ.
Tài liệu tham khảo
- IEC 81346-2 – Industrial systems: Structuring principles and reference designations (classification)
- IEC 60617 – Graphical symbols for diagrams (database)
- IEC 61082-1 – Preparation of documents used in electrotechnology
- IEC 60204-1 – Safety of machinery: Electrical equipment of machines