"Nối đất" trong nhà máy có hai mục đích khác nhau mà nhiều người hay nhầm: nối đất làm việc – nối điểm trung tính của nguồn (máy biến áp, máy phát) với đất để hệ thống vận hành ổn định; và nối đất bảo vệ – nối vỏ kim loại của thiết bị với dây PE để khi chạm vỏ, thiết bị bảo vệ cắt điện kịp thời và điện áp chạm không gây nguy hiểm.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Phân biệt các sơ đồ nối đất TN-S, TN-C-S, TT, IT và chọn thiết bị bảo vệ phù hợp.
  • Hiểu vòng dòng sự cố và điều kiện tự động cắt nguồn.
  • Biết các yêu cầu về dây PE, liên kết đẳng thế và đo kiểm.

1. Các sơ đồ nối đất (IEC 60364)

Hình 1. Sơ đồ nối đất TN-S, TN-C-S và TT: cách nối trung tính nguồn và vỏ thiết bị.
Hình 1. Sơ đồ nối đất TN-S, TN-C-S và TT: cách nối trung tính nguồn và vỏ thiết bị.

Ký hiệu hai chữ: chữ thứ nhất là quan hệ của nguồn với đất (T: nối đất trực tiếp, I: cách ly hoặc qua tổng trở lớn); chữ thứ hai là quan hệ của vỏ thiết bị (N: nối về trung tính nguồn qua dây PE, T: nối cọc đất riêng).

Sơ đồĐặc điểmBảo vệ chạm vỏ bằng
TN-SN và PE riêng suốt từ nguồnCB/cầu chì (dòng sự cố lớn), RCD bổ sung
TN-CDây PEN chung (chỉ cho cáp ≥ 10 mm² Cu)CB/cầu chì; không dùng được RCD trên đoạn PEN
TN-C-SPEN đến tủ tổng rồi tách N và PE, không bao giờ nối lạiNhư TN-S sau điểm tách
TTVỏ nối cọc đất riêng, không nối về trung tính nguồnRCD bắt buộc
ITNguồn cách ly; sự cố chạm vỏ thứ nhất không cắt điệnThiết bị giám sát cách điện (IMD) báo lỗi; sự cố thứ hai mới cắt

Hệ IT dùng nơi cần liên tục cấp điện (phòng mổ, lò nung, hầm mỏ). Nhà máy thông thường tại Việt Nam chủ yếu là TN-C-S hoặc TN-S từ trạm biến áp riêng.

2. Vòng dòng sự cố và điều kiện cắt

Hình 2. Vòng dòng sự cố khi chạm vỏ: TN đi qua dây PE (dòng lớn), TT đi qua đất (dòng nhỏ, cần RCD).
Hình 2. Vòng dòng sự cố khi chạm vỏ: TN đi qua dây PE (dòng lớn), TT đi qua đất (dòng nhỏ, cần RCD).

Khi dây pha chạm vỏ, dòng sự cố đi theo vòng: nguồn → dây pha → vỏ → đường về (PE hoặc đất) → nguồn. Thiết bị bảo vệ phải cắt đủ nhanh trước khi điện áp chạm gây nguy hiểm:

  • TN: Zs · Ia ≤ U0, với Zs là tổng trở vòng sự cố, Ia là dòng làm thiết bị bảo vệ cắt trong thời gian quy định (0,4 s cho mạch cuối ≤ 32 A ở 230 V; 5 s cho mạch phân phối), U0 = 230 V. Ví dụ MCB C16: cắt từ tức thời ở 10·In = 160 A → Zs ≤ 230/160 ≈ 1,44 Ω.
  • TT: RA · IΔn ≤ 50 V, với RA là tổng điện trở cọc đất và dây PE. RCD 30 mA chỉ cần RA ≤ 1 667 Ω, RCD 300 mA cần RA ≤ 167 Ω – dễ đạt, nhưng nên làm điện trở đất càng nhỏ càng tốt.
Không bao giờ dùng dây trung tính N thay cho dây PE (nối vỏ máy vào N). Nếu dây N bị đứt phía trên, toàn bộ vỏ máy nối vào N sẽ mang điện áp pha qua tải.

3. Dây PE và liên kết đẳng thế

Tiết diện dây pha S (Cu)Tiết diện dây PE tối thiểu
S ≤ 16 mm²S
16 < S ≤ 35 mm²16 mm²
S > 35 mm²S/2

(Theo bảng đơn giản của IEC 60364-5-54, khi PE cùng vật liệu với dây pha.) Dây PE màu vàng – xanh lá, không được lắp thiết bị cắt hay cầu chì trên dây PE. Trong tủ, mỗi dây PE vào một cực riêng trên thanh PE, không đấu nối tiếp vỏ thiết bị này qua thiết bị kia.

Liên kết đẳng thế chính nối thanh tiếp địa chính với các phần kim loại vào nhà xưởng: ống nước, ống khí, kết cấu thép, máng cáp – để mọi phần có thể chạm đồng thời có cùng điện thế.

4. Đo kiểm nối đất

  • Điện trở cọc đất: đo bằng phương pháp 3 cọc (62%) hoặc kìm đo đất. Giá trị yêu cầu tùy hệ thống và quy chuẩn áp dụng; cho trung tính trạm và chống sét thường đặt mục tiêu ≤ 4 Ω và ≤ 10 Ω.
  • Tổng trở vòng sự cố Zs tại mạch cuối bằng máy đo loop impedance – kiểm tra điều kiện cắt ở mục 2.
  • Thông mạch dây PE từ thanh PE tới vỏ từng thiết bị (dòng đo ≥ 200 mA): điện trở nhỏ, thường dưới 0,1–0,2 Ω cho đoạn ngắn.
  • Thử RCD: thời gian cắt ở IΔn và 5·IΔn (bài #4).

5. Nối đất cho tủ điều khiển và nhiễu

Tủ có biến tần, PLC cần nối đất tốt cả về an toàn lẫn chống nhiễu: tấm đáy tủ mạ kẽm làm mặt đất chung, vỏ chống nhiễu cáp động cơ kẹp 360° vào tấm đáy tại cửa vào, cáp tín hiệu analog nối lưới chống nhiễu một đầu. Nguồn 24 V DC thường nối 0 V xuống PE tại một điểm (PELV) để phát hiện chạm đất (bài #24).

6. Lỗi thường gặp

  • Nối lại N và PE sau điểm tách trong hệ TN-C-S → RCD nhảy liên tục, dòng chạy trên PE.
  • Bỏ dây PE vì "đã có bulong bắt vào khung máy" – sơn, gỉ làm tiếp xúc kém.
  • Dùng chung cọc đất chống sét và nối đất làm việc mà không liên kết đúng cách.
  • Không đo lại sau khi cải tạo, mở rộng tủ.

Tài liệu tham khảo