Hệ thống nước có nhu cầu dao động lớn trong ngày (cấp nước sinh hoạt khu công nghiệp, nước làm mát nhiều máy) thường dùng ba bơm: lúc thấp điểm một bơm đủ, cao điểm chạy hai hoặc ba bơm. Mở rộng từ bài #15, bài này xây dựng logic lead/lag – bơm nào chạy trước, khi nào thêm, khi nào bớt.

Sau bài này bạn sẽ:
  • Thiết kế logic thêm/bớt bơm theo áp suất hoặc lưu lượng có vùng trễ.
  • Xoay vòng vai trò lead/lag và xử lý bơm lỗi.
  • Biết khi nào nên dùng biến tần cho bơm chính.

1. Các khái niệm

Thuật ngữÝ nghĩa
Lead (bơm chính)Bơm chạy đầu tiên khi có nhu cầu
Lag 1, Lag 2Bơm phụ được thêm vào khi một bơm không đủ
Staging / destagingThêm bơm / bớt bơm
Vùng trễ (hysteresis)Khoảng cách giữa ngưỡng thêm và ngưỡng bớt – chống đóng cắt liên tục
Thời gian trễĐiều kiện phải kéo dài một khoảng (ví dụ 30 s) mới thêm/bớt bơm

2. Thêm và bớt bơm theo nhu cầu

Hình 1. Số bơm chạy thay đổi theo nhu cầu lưu lượng trong ngày, với ngưỡng thêm/bớt có vùng trễ.
Hình 1. Số bơm chạy thay đổi theo nhu cầu lưu lượng trong ngày, với ngưỡng thêm/bớt có vùng trễ.

Với cảm biến áp suất 4–20 mA trên đường ống chung, ví dụ điểm đặt 4,0 bar:

  • Áp suất < 3,6 bar liên tục 20 s và các bơm đang chạy đã ở tốc độ tối đa (nếu có biến tần) → thêm bơm lag kế tiếp.
  • Áp suất > 4,4 bar liên tục 60 s → bớt bơm lag cuối cùng.
  • Thời gian trễ thêm ngắn hơn trễ bớt: thiếu nước gây ảnh hưởng ngay, dư thì chịu được lâu hơn.
  • Giữa hai lần thêm bơm có khoảng chờ tối thiểu để áp suất ổn định, tránh thêm dồn dập.

3. Xoay vòng vai trò

Hình 2. Xoay vòng vai trò lead/lag giữa ba bơm để chia đều giờ chạy.
Hình 2. Xoay vòng vai trò lead/lag giữa ba bơm để chia đều giờ chạy.

Nếu P1 luôn là lead, P1 chạy 24/24 còn P3 chỉ chạy vài giờ cao điểm – P1 mòn nhanh, P3 có thể kẹt vì ít chạy. Xoay vòng theo ngày (hoặc theo tổng giờ chạy) giúp ba bơm mòn đều. Thời điểm xoay nên chọn lúc thấp điểm và chỉ đổi khi bơm lead hiện tại dừng tự nhiên, tránh dừng bơm đang chạy chỉ để đổi vai.

4. Logic PLC mẫu

(* Structured Text - 3 bơm lead/lag theo áp suất, thứ tự lưu trong mảng Order *)
(* Order[1..3] chứa chỉ số bơm theo vai trò: lead, lag1, lag2 *)
Low  := Pressure < (SP - 0.4);
High := Pressure > (SP + 0.4);
T_Add(IN := Low, PT := T#20S);
T_Rem(IN := High, PT := T#60S);

IF T_Add.Q AND Running < Available THEN
    Running := Running + 1;            (* thêm bơm kế tiếp trong Order *)
    T_Add(IN := FALSE);
END_IF;
IF T_Rem.Q AND Running > 1 THEN
    Running := Running - 1;            (* bớt bơm cuối *)
    T_Rem(IN := FALSE);
END_IF;

(* gán lệnh chạy: Running bơm đầu tiên trong Order mà sẵn sàng *)
k := 0;
FOR i := 1 TO 3 DO
    idx := Order[i];
    Cmd[idx] := FALSE;
    IF Ready[idx] AND k < Running THEN
        Cmd[idx] := TRUE;
        k := k + 1;
    END_IF;
END_FOR;
(* bơm lỗi có Ready = FALSE nên bơm kế tiếp trong Order tự được chọn *)

(Đoạn code minh họa ý tưởng; khi triển khai thực tế bổ sung khoảng chờ giữa các lần thêm bơm, xử lý cảm biến lỗi, chế độ tay và giới hạn số lần khởi động.)

5. Kết hợp biến tần

Cấu hình phổ biến và hiệu quả năng lượng: bơm lead chạy biến tần điều khiển PID giữ áp suất, các bơm lag chạy trực tiếp hoặc khởi động mềm. Khi biến tần đạt 50 Hz mà áp suất vẫn thấp → thêm bơm lag; khi biến tần xuống dưới khoảng 30–35 Hz lâu → bớt bơm lag. Hệ thống "mỗi bơm một biến tần" cho hiệu suất cao nhất và chuyển vai lead dễ dàng, nhưng đắt hơn.

Tiết kiệm điện: với bơm ly tâm, công suất xấp xỉ tỉ lệ lập phương tốc độ (luật đồng dạng) – chạy chậm 20% tiết kiệm gần một nửa công suất. Đây là lý do biến tần cho bơm, quạt có thời gian hoàn vốn rất ngắn.

6. Lỗi thiết kế thường gặp

  • Không có vùng trễ hoặc thời gian trễ → bơm lag bật tắt liên tục.
  • Thêm bơm chạy trực tiếp khi bơm biến tần đang ở tốc độ thấp → hai bơm "đánh nhau", bơm biến tần chạy ở điểm không có lưu lượng (nóng, hỏng phốt).
  • Không có van một chiều trên từng bơm → nước chảy ngược qua bơm đang dừng.
  • Cảm biến áp suất hỏng (mất 4 mA) mà logic hiểu là "áp suất 0" → chạy cả ba bơm, quá áp đường ống. Cần phát hiện lỗi cảm biến.

Tài liệu tham khảo

  • Grundfos – Pump Handbook
  • U.S. DOE – Improving Pumping System Performance: A Sourcebook for Industry
  • IEC 60204-1 – Safety of machinery: Electrical equipment of machines